Wat de prostaat eigenlijk doet, en waarom hij problemen geeft

Vrijwel iedere man weet dat hij een prostaat heeft. Waar het ding precies zit weten veel minder mannen, en dat is jammer, want de ligging verklaart bijna alle klachten die er later uit voortkomen. Zonder dat beeld blijft het advies van de huisarts een reeks losse opmerkingen. Met dat beeld valt het meeste op zijn plaats.

Dit stuk gaat over de bouw en de functie. Het gaat niet over behandelingen en het stelt bij niemand een diagnose. Het is bedoeld als de eerste pagina die u leest voordat u aan de rest begint.

Een klier ter grootte van een walnoot

De prostaat ligt onder de blaas en voor de endeldarm. Bij een jonge man is hij ongeveer zo groot als een walnoot en weegt hij een gram of twintig. Hij bestaat uit klierweefsel en spierweefsel door elkaar, wat later van belang blijkt: het spierdeel kan namelijk spannen, en spanning voelt anders dan zwelling.

Het beslissende punt is een ander. De plasbuis loopt niet langs de prostaat, maar er dwars doorheen. Dat stukje heet de prostatische plasbuis. Alles wat de klier doet, doet hij dus om uw afvoerkanaal heen. Wordt hij dikker, dan wordt dat kanaal nauwer. Raakt hij ontstoken of gespannen, dan voelt u dat op precies die plek.

Direct erachter ligt de endeldarm, gescheiden door niet meer dan een dun vlies. Daarom kan een arts de achterkant van de prostaat met een vinger voelen, en daarom straalt prostaatpijn zo vaak uit naar het gebied tussen de balzak en de anus, naar de lies of naar de onderrug. Zenuwbanen in het bekken lopen door elkaar heen, en het lichaam is slecht in het aanwijzen van de precieze bron.

Waar het vocht voor dient

De prostaat maakt een deel van het vocht waarin zaadcellen zich verplaatsen. Ruwweg een kwart tot een derde van het volume van een zaadlozing komt hier vandaan; de zaadblaasjes leveren het grootste deel, de zaadcellen zelf vormen maar een fractie.

Dat prostaatvocht is licht basisch. Dat is geen detail: de vagina is van nature zuur, en zonder die buffering zouden zaadcellen daar snel hun beweeglijkheid verliezen. Er zit ook een eiwitsplitsend enzym in, PSA, dat het sperma na de lozing weer vloeibaar maakt. Datzelfde PSA is het eiwit dat later in het bloed gemeten wordt, en dat is meteen de reden waarom die meting minder eenduidig is dan mensen aannemen. PSA is geen kankermarker. Het is een normaal product van een normale klier, dat in het bloed oploopt als de klier groter, ontstoken of geïrriteerd is, en dat bij prostaatkanker eveneens oploopt.

Bij de zaadlozing knijpt het spierweefsel van de klier zich samen en perst het vocht de plasbuis in. Diezelfde spiervezels sluiten tegelijk de blaashals af, zodat het sperma naar buiten gaat en niet de blaas in. Dat mechanisme komt terug in het artikel over chronische bekkenpijn, waar spanning in dit gebied een hoofdrol speelt.

Waarom de ligging bijna alles verklaart

Zet de klachten die mannen bij de huisarts melden op een rij en kijk waar ze vandaan komen.

Een slappe of onderbroken straal. Het kanaal is nauwer geworden, dus er past minder doorheen. De blaas is een spier die harder gaat werken om hetzelfde te bereiken, en op den duur verandert die spier zelf ook.

Moeite met op gang komen. Er is meer druk nodig voordat er iets gebeurt. Dat is precies waarom veel mannen bij het urinaal beginnen te twijfelen of het aan hen ligt.

Aandrang en vaak moeten. Blijft er urine achter na het plassen, dan is de effectieve inhoud van de blaas kleiner en meldt hij zich eerder. Een geprikkelde blaaswand meldt zich ook eerder, ook zonder obstructie.

’s Nachts eruit. Deels dezelfde oorzaak, deels een andere: bij ouder worden verschuift de vochtafvoer van de nieren naar de nacht. Dat is een van de redenen waarom nachtelijk plassen een apart verhaal verdient.

Branderigheid en pijn. Ontstoken of geprikkeld weefsel rond een buis waar zure vloeistof doorheen gaat, geeft branderigheid. Waar het pijn doet, zegt weinig over wat de oorzaak is; daar gaat het stuk over het lezen van klachten verder op in.

Hij groeit, en dat hoort erbij

Vanaf ongeveer het veertigste levensjaar wordt het klierweefsel bij de meeste mannen langzaam groter. Dat heet goedaardige prostaatvergroting. Het is geen kanker en het is ook geen ziekte in de gewone betekenis van het woord; het is iets wat bij het ouder worden hoort, zoals grijs haar. Rond het zestigste levensjaar heeft een ruime meerderheid van de mannen er weefselkundig iets van, en boven de tachtig geldt dat voor bijna iedereen.

Klachten hebben is een tweede. De maat van de klier en de last die iemand ervaart lopen slecht gelijk op. Er zijn mannen met een flink vergrote prostaat die nergens last van hebben, en mannen met een klier van normale afmeting die drie keer per nacht wakker worden. Waar de groei zit doet meer dan hoeveel er is: groeit het weefsel naar binnen, richting de plasbuis, dan merkt u het bij een geringe toename al.

Om die reden vraagt een uroloog niet in de eerste plaats hoe groot de klier is, maar hoeveel last u ervan heeft. Daarvoor bestaat een vragenlijst met zeven vragen, de IPSS. Wat die score betekent en waarom een verschil van één punt niets zegt, staat in het stuk over supplementen, waar diezelfde score de maat is waarmee producten worden beoordeeld.

Als de prostaat het niet is

Plasklachten bij mannen komen niet altijd bij de prostaat vandaan, en dat is een van de nuttigste dingen om vroeg te weten. De blaas zelf kan overactief zijn. Er kan een blaasontsteking spelen, wat bij mannen minder vaak voorkomt dan bij vrouwen en juist daarom serieuzer wordt genomen. Een vernauwing van de plasbuis na een katheter of een ontsteking geeft hetzelfde beeld. Suikerziekte geeft veel plassen zonder dat er iets met de prostaat aan de hand is. Medicijnen tellen ook mee: sommige middelen tegen verkoudheid en sommige antidepressiva maken het plassen aantoonbaar moeilijker.

Het uit elkaar houden van die mogelijkheden is geen werk voor een website. Wat u wel zelf kunt doen, is uw klachten opschrijven voordat u naar de huisarts gaat, inclusief hoe lang ze er zijn en wat ze erger maakt. Die aantekening doet in de spreekkamer meer werk dan de meeste mensen verwachten, zoals blijkt uit het stuk over wat er bij de uroloog gebeurt.

Wat u hieraan heeft

De prostaat is een klier die vocht maakt voor het sperma en die toevallig om de plasbuis heen ligt. Die toevallige ligging is de reden dat een orgaan met een bescheiden taak zoveel gedoe kan veroorzaken. Groei, ontsteking en spierspanning geven alle drie dezelfde soort klachten, omdat ze alle drie op dezelfde plek drukken of prikkelen.

Daarom is de eerste vraag in de spreekkamer nooit welke aandoening u heeft, maar welk patroon uw klachten volgen. Dat patroon is het onderwerp van de volgende stukken.