Fietsen, zitten en het bekken: wat een zadel en een bureaustoel doen

Nederlanders fietsen zonder erbij na te denken. Naar het station, naar de school van de kinderen, naar de supermarkt, en dat elke dag. Voor de meeste mannen levert dat geen enkele klacht op. Toch komen op spreekuren en op fora met enige regelmaat dezelfde verhalen langs: een doof gevoel tussen de benen na een lange rit, een zeurende druk in het perineum die uren aanhoudt, of tintelingen die pas verdwijnen als iemand een dag niet op de fiets zit. Die verhalen zijn echt, en er is een nuchtere verklaring voor.

Het gaat over druk op een klein stuk lichaam dat daar slecht tegen kan. Niet over ziekte, en zeker niet over kanker. Het onderscheid tussen die twee is de reden dat dit stuk bestaat, want op internet lopen ze door elkaar heen op een manier die mannen onnodig ongerust maakt.

Waarom juist dit stukje lichaam kwetsbaar is

Het perineum is de strook tussen de balzak en de anus. Daaronder loopt het kanaal van Alcock, waar de nervus pudendus en de bijbehorende bloedvaten doorheen gaan. Die zenuw verzorgt het gevoel in het gebied rond de penis, de balzak en de anus, en speelt mee bij de erectie en bij het ophouden van urine.

Op vrijwel elke plek in het lichaam ligt zo’n bundel beschermd onder een laag spier of vet. Hier niet. Tussen huid en botten zit weinig meer dan bindweefsel. Gaat u rechtop zitten, dan dragen de zitbeenknobbels uw gewicht en blijft die strook grotendeels vrij. Kantelt uw bekken naar voren, dan schuift het draagpunt naar voren mee en komt uw gewicht op precies dat weke stuk terecht.

Wat er dan gebeurt is mechanisch en voorspelbaar. Bij aanhoudende druk knijpen de kleine bloedvaten dicht en krijgt de zenuw minder zuurstof. Het eerste teken is tinteling, daarna doofheid, en na afloop soms een branderige of zeurende pijn die uren blijft hangen. Metingen bij wielrenners laten zien dat de zuurstofvoorziening in dit gebied bij voorovergebogen zitten fors terugloopt en dat die zich herstelt zodra iemand uit het zadel gaat staan. Dat laatste is meteen het belangrijkste advies uit dit hele artikel.

De stadsfiets en de racefiets zijn niet hetzelfde probleem

Hier wordt vaak overheen gelezen, terwijl het voor Nederlandse lezers het meest praktische onderscheid is dat er te maken valt.

Op een gewone Nederlandse fiets zit u vrijwel rechtop. Het zadel is breed, uw bekken staat neutraal en uw gewicht rust op de zitbeenknobbels, waar het hoort. Een rit van twintig minuten naar het werk zet die zenuwbundel nauwelijks onder druk, en de meeste mannen kunnen jarenlang dagelijks fietsen zonder ooit iets te merken. Wie klachten heeft en zich afvraagt of hij de fiets moet laten staan, mag dat vermoeden in de regel laten varen.

De verhalen komen bijna allemaal uit een andere hoek: uren achtereen voorovergebogen op een smal, hard zadel. Dat betekent in de praktijk sportief wielrennen, en in mindere mate de fietskoerier die de hele dag in het zadel zit. Bij dat soort gebruik is doofheid geen zeldzaamheid; in vragenlijstonderzoek onder wielrenners meldt een aanzienlijk deel het weleens te hebben gehad, meestal kortdurend en zonder gevolgen. Hoe langer de rit, hoe smaller het zadel en hoe dieper de romp, hoe vaker het gebeurt.

De derde groep zit niet op een fiets. Chauffeurs op de lange afstand, bestelbusrijders, machinisten, mensen in ploegendienst achter een bedieningspaneel: zij zitten uren op een stoel die zacht is en daardoor onder het zitvlak wegzakt, waardoor het gewicht opnieuw naar voren en naar het midden verschuift. Trillingen van de weg komen daar bovenop. En daarna is er nog de kantoorstoel, waarop het probleem milder is maar de blootstelling het langst duurt.

Wat er werkelijk helpt

De oplossingen zijn saai, goedkoop en effectief, en ze draaien alle om hetzelfde: haal het gewicht van het midden af, of haal het er regelmatig even af.

Een zadel met een uitsparing of een groef in het midden. Dit is de meest onderzochte maatregel en in vergelijkend onderzoek de meest overtuigende: bij zadels met een opening of een verzonken kanaal blijft de doorbloeding in het perineum meetbaar beter. Belangrijker dan de vorm is de breedte. Uw zadel moet passen bij de afstand tussen uw zitbeenknobbels; goede fietszaken meten die in een paar minuten. Een te smal zadel duwt het draagpunt naar voren, hoe fraai de uitsparing ook is.

Zadelhoogte en zadelhoek. Staat het zadel te hoog, dan wiegt u met uw bekken en schuurt u met elke omwenteling over de neus van het zadel. Een zadel dat een paar graden met de neus omlaag staat, verlaagt de druk vooraan aantoonbaar. Overdrijf het niet: te ver naar voren gekanteld en u glijdt af en gaat op uw armen leunen.

Regelmatig uit het zadel. Ga elke tien of vijftien minuten twintig seconden staan, ook op vlak terrein. De doorbloeding herstelt daar snel van. Voor wie op een racefiets zit, is dit waarschijnlijk de goedkoopste maatregel die er is.

Een fietsbroek met zeem. Vulling neemt trillingen op en vermindert schuren. Draag hem zonder ondergoed eronder, want naden op de verkeerde plek doen het werk teniet.

Op kantoor: elk half uur opstaan. Niet een half uur lopen; een half uur zitten en dan even staan. Verstelbare bureaus zijn prettig maar niet nodig. Verder helpt een stoel die stevig genoeg is om niet weg te zakken, met de zitting horizontaal of licht naar voren gekanteld, zodat uw bekken rechtop blijft in plaats van naar achteren te rollen. Ditzelfde geldt in de cabine van een vrachtwagen, waar een pauze om de twee uur toch al verstandig is.

Wat het onderzoek niet zegt

Hier moeten wij tegen de stroom in. Op internet leest u geregeld dat fietsen prostatitis veroorzaakt of dat het uw PSA omhoog jaagt. Voor beide beweringen is de onderbouwing zwak.

Dat fietsen prostaatontsteking veroorzaakt, is nooit overtuigend aangetoond. Grote bevolkingsonderzoeken onder wielrenners vinden geen verhoogd risico op prostaatkanker, en voor goedaardige prostaatvergroting evenmin een duidelijk verband. Wat wel voorkomt, is dat een man met bestaande bekkenpijn merkt dat fietsen zijn klachten verergert. Dat is iets anders dan oorzaak; het is een prikkel die op een al gevoelig gebied drukt. Het onderscheid doet ertoe, want in het eerste geval zou u moeten stoppen met fietsen, en in het tweede geval past u uw zadel aan en gaat u vaker staan. Het patroon van klachten die aanhouden terwijl alle uitslagen goed zijn, staat uitgebreider beschreven in het stuk over chronische bekkenpijn.

Over PSA valt één praktische opmerking te maken. Stevige inspanning kort voor een bloedafname kan de waarde tijdelijk iets beïnvloeden, en hetzelfde geldt voor een zaadlozing en voor een rectaal onderzoek. Het effect is klein en bij de meeste mannen niet doorslaggevend, maar als u toch al twijfelt over een uitslag, is het onverstandig om er op de fiets naartoe te sprinten. Plan de afname liever op een dag waarop u niet stevig hebt gefietst, en meld het als u dat wel deed. Wat een PSA-waarde wel en niet betekent, komt terug in het artikel over wat er bij de uroloog gebeurt; ook de bouw van de klier zelf maakt duidelijk waarom die waarde zoveel kanten op kan bewegen.

De rekening opgemaakt

Druk op het perineum is een reëel en goed te verklaren verschijnsel dat doofheid, tinteling en zeurende pijn kan geven. Het treft vooral mannen die lang voorovergebogen op een smal zadel zitten of die beroepsmatig uren stilzitten, en veel minder de man die dagelijks rechtop naar zijn werk fietst. De maatregelen die werken zijn onspectaculair: het juiste zadel in de juiste breedte, de neus een paar graden omlaag, elk kwartier even staan, en op kantoor elk half uur van uw stoel af.

Wat u nergens uit hoeft af te leiden, is dat fietsen slecht is voor uw prostaat. Beweging is voor bijna alles in dit dossier gunstig, ook voor plasklachten, en het zou zonde zijn om op grond van een verhaal op een forum een gezonde gewoonte op te geven. Blijft er ondanks aangepast zadel en regelmatig staan pijn over, dan zit de oorzaak elders en is het tijd om verder te kijken; welke aanwijzingen daarbij horen, leest u in het stuk over het lezen van klachten.