Bekkenbodem: wanneer “meer oefeningen” precies het verkeerde advies is

Wie zoekt naar oefeningen voor de bekkenbodem komt binnen een paar minuten uit bij hetzelfde recept: aanspannen, een aantal tellen vasthouden, loslaten, en dat een paar keer per dag herhalen. Voor een deel van de mannen die dat lezen is het bruikbaar advies. Voor een ander deel wijst het de verkeerde kant op, en die mannen merken dat pas na weken, wanneer de pijn is toegenomen in plaats van afgenomen.

De bekkenbodem is een spierplaat en gedraagt zich als elke andere spier. Hij kan te slap zijn; dan verliest u urine bij hoesten, tillen of niezen, en dan is trainen inderdaad het antwoord. Hij kan ook te gespannen zijn, permanent half aangetrokken zonder dat u dat als spanning herkent. Dan geeft hij pijn, aandrang en het gevoel dat de blaas nooit helemaal leegloopt. Die twee toestanden leveren klachten op die genoeg op elkaar lijken om ze te verwisselen, terwijl ze in tegengestelde richting behandeld worden.

Een spierplaat waar u nooit aan denkt

De bekkenbodem loopt als een hangmat van het schaambeen aan de voorkant naar het staartbeen aan de achterkant, en zijwaarts naar de zitbeenderen. Hij draagt de blaas, de endeldarm en bij mannen ook de prostaat en het begin van de plasbuis. Door die plaat lopen de sluitspieren die u bewust kunt aanspannen als u het plassen ophoudt of een wind tegenhoudt.

Wat deze spiergroep bijzonder maakt, is dat u hem niet ziet en nauwelijks voelt. Een verkrampte nekspier merkt u binnen een dag; die kunt u aanraken. Een bekkenbodem die maandenlang op een tiende van zijn kracht aanstaat, meldt zich niet als spierspanning. Hij meldt zich als pijn ergens anders: in het perineum, in de balzak, in de lies, in de onderrug, of als een zeurend gevoel achter het schaambeen.

Dat verklaart waarom mannen met deze klachten vaak een lange route achter de rug hebben voordat het woord bekkenbodem valt. Ze zijn onderzocht op een ontsteking, hebben een of twee kuren antibiotica gehad, en de uitslagen waren steeds goed. Dat patroon is precies wat beschreven staat in het stuk over chronische bekkenpijn, en de spierspanning waar het hier over gaat is daar een van de vaakst genoemde onderdelen van.

Hoe een te gespannen bekkenbodem aanvoelt

Er bestaat geen lijst waarmee u dit thuis kunt vaststellen, maar er is wel een patroon dat bekkenbodemfysiotherapeuten en urologen herkennen, en dat de moeite waard is om te kennen voordat u weer gaat oefenen.

Pijn in het gebied tussen balzak en anus. Dat is de meest genoemde plek. Mannen omschrijven het als een zeurende druk, als zitten op een golfbal, of als een gevoel dat er iets vastzit dat er niet zit.

Pijn die erger wordt van zitten. Een lange autorit, een vergadering, een avond op de bank: het loopt op naarmate u langer op dezelfde plek zit, en zakt vaak binnen een half uur nadat u bent gaan lopen. Bij een ontsteking gedraagt pijn zich zelden zo netjes naar houding.

Pijn na een zaadlozing. Niet tijdens, maar erna, soms pas een half uur later, en dan uren aanhoudend. De spieren van de bekkenbodem trekken bij een zaadlozing krachtig samen; een spier die al te kort staat, protesteert daartegen.

Het gevoel dat de blaas niet leeg is. U bent klaar met plassen, staat op, en binnen enkele minuten meldt de aandrang zich opnieuw. Bij onderzoek blijft er dan vaak weinig of niets achter. De spanning zelf geeft het signaal.

Klachten die meebewegen met drukke periodes. Dit is misschien het meest verhelderende kenmerk. Een reorganisatie op het werk, een slechte nacht, een ruzie thuis, en drie dagen later is het erger, zonder dat er iets aan de blaas of de prostaat is veranderd. Spanning vasthouden in het bekken is een lichamelijke gewoonte, net als kaken op elkaar klemmen.

Deze klachten zijn niet exclusief. Een vergrote prostaat, een blaasontsteking en een bacteriële ontsteking kunnen er alle drie op lijken; welke aanwijzingen bij welk beeld horen, staat uitgewerkt in het stuk over het lezen van klachten. De boodschap hier is bescheidener: als het bovenstaande patroon u bekend voorkomt en herhaald onderzoek niets heeft opgeleverd, is aanspanoefening waarschijnlijk niet wat u nodig heeft.

Wat er bij de eerste afspraak gebeurt

Een bekkenbodemfysiotherapeut is een fysiotherapeut met een aanvullende opleiding en een aparte registratie voor bekkenklachten. Mannen zijn een gewoon onderdeel van die praktijk; de beroepsgroep is bekend geworden door zwangerschap en bevalling, maar bekkenpijn en plasklachten bij mannen vormen een vast deel van het werk. Dat is de moeite van het vermelden waard, omdat het voor veel mannen de eerste drempel is.

Het eerste consult duurt meestal drie kwartier tot een uur en begint met vragen. Wanneer begon het, waar zit het precies, wat maakt het erger, hoe vaak plast u, hoe ziet uw dag eruit, hoeveel uur zit u, slaapt u door. Vaak wordt u gevraagd vooraf een plasdagboek van twee of drie dagen bij te houden; neem dat serieus, want het is de enige harde informatie die u zelf kunt aanleveren.

Daarna volgt lichamelijk onderzoek. Eerst uitwendig: houding, ademhaling, de spieren van buik, bilstreek en heupen, en het gebied rond het perineum. Veel therapeuten kijken uitdrukkelijk naar hoe u ademt, omdat het middenrif en de bekkenbodem samenwerken; wie hoog en oppervlakkig in de borst ademt, houdt de bekkenbodem mee omhoog.

Bij een deel van de mannen volgt een inwendig onderzoek via de anus. Dat is de enige manier om te voelen welke spiergroepen te kort staan, waar drukpijnlijke plekken zitten en of u werkelijk kunt ontspannen wanneer u denkt te ontspannen. Het is niet aangenaam, het duurt kort, en het gebeurt alleen na uw toestemming. Wij noemen het hier zo direct omdat mannen die het onaangekondigd tegenkomen soms afhaken, terwijl ze met die voorkennis prima waren doorgegaan. U mag altijd zeggen dat u het bij een eerste afspraak liever niet doet.

De behandeling zelf lijkt in het begin bijna nergens op oefenen. Ademhaling, houdingsadvies, leren voelen wanneer u onbewust aanspant, ontspanningsoefeningen in verschillende houdingen, soms zachte druktechnieken op de spier zelf. Sommige praktijken gebruiken myofeedback, waarbij een sensor op een scherm laat zien wat uw spieren doen; dat is vooral nuttig omdat het bewijst hoeveel u aanspant terwijl u meent te rusten. Ook toilethouding komt aan bod: rustig zitten, niet persen, de tijd nemen. Krachttraining volgt pas als het loslaten is gelukt, en bij een deel van de mannen volgt die helemaal niet.

Verwijzing, kosten en wat u zelf moet nakijken

In Nederland kunt u een fysiotherapeut zonder verwijzing bezoeken; dat heet directe toegankelijkheid en is bij bekkenbodemfysiotherapie gebruikelijk. De therapeut doet dan eerst een screening om te beoordelen of uw klachten in de praktijk thuishoren. Toch is de gang langs de huisarts vaak verstandig, omdat u dan eerst laat uitsluiten wat uitgesloten hoort te worden, en omdat sommige verzekeraars bij een verwijzing minder gedoe maken.

Over het geld moeten wij duidelijk zijn, want daar zit de onaangename verrassing. Fysiotherapie voor volwassenen valt bij deze klachten in de regel niet onder de basisverzekering. Wat u vergoed krijgt hangt af van uw aanvullende verzekering, en dat verschilt sterk: sommige polissen dekken negen behandelingen per jaar, andere twaalf of achttien, weer andere niets. Kijk uw polisvoorwaarden na vóór de eerste afspraak en vraag de praktijk naar het tarief per zitting en naar het verwachte aantal zittingen. Een traject van acht tot twaalf behandelingen over enkele maanden is niet ongebruikelijk.

Hoe groot het effect werkelijk is

Hier past terughoudendheid. Bekkenbodemfysiotherapie bij chronische bekkenpijn en bij plasklachten van mannen wordt in richtlijnen genoemd als een redelijke stap, en in de grotere overzichtsstudies zien onderzoekers gemiddeld genomen verbetering. Maar de onderzoeken zijn klein, de behandelingen lopen per studie uiteen, en een goede blindering is bij handmatige behandeling nauwelijks mogelijk. De eerlijke samenvatting is dat het bij een deel van de mannen duidelijk helpt, bij een deel iets, en bij een deel niet.

Ook het tempo is anders dan mensen hopen. Dit is geen kuur van tien dagen. De eerste weken gaan over leren voelen, en veel mannen merken pas na zes tot acht behandelingen iets wat op vooruitgang lijkt. Vaak is die vooruitgang eerst zichtbaar in de slechte dagen: die worden minder heftig, voordat de goede dagen beter worden. Wie dat weet, stopt minder snel te vroeg.

Wat een traject in de praktijk doet stranden, is zelden gebrek aan effect en meestal gebrek aan tijd. Vijf minuten per dag die u werkelijk doet, leveren meer op dan een half uur dat u zich voorneemt.

Waar dit u brengt

Aanspanoefeningen zijn niet fout. Ze zijn alleen geen algemeen advies, en ze horen bij een bekkenbodem die te weinig kracht heeft, niet bij een bekkenbodem die al de hele dag halfaangespannen staat. Voor mannen met pijn in het perineum, pijn bij zitten, pijn na een zaadlozing en klachten die meelopen met spanning, is loslaten de eerste opdracht en kracht hooguit de tweede.

Praktisch komt het neer op drie dingen. Laat eerst uitsluiten wat uitgesloten moet worden. Zoek daarna een fysiotherapeut met registratie voor bekkenklachten en vraag bij het maken van de afspraak of zij mannen behandelen, want dat scheelt tijd. Kijk vooraf uw aanvullende verzekering na, zodat de rekening later geen reden is om halverwege te stoppen. En reken op maanden, niet op weken.