Supplementen en de prostaat: wat het onderzoek werkelijk laat zien

Op het niveau van de verpakking valt er veel te kiezen. Op het niveau van het bewijs valt er weinig te kiezen, en dat verschil is de hele reden dat deze pagina bestaat. De ingrediënten in prostaatsupplementen zijn goeddeels dezelfde, de doseringen lopen uiteen zonder dat iemand uitlegt waarom, en de meeste teksten eromheen citeren wél de gunstige onderzoeken en niet de andere.

Wij lopen ze hieronder stuk voor stuk na, met de negatieve uitkomsten erbij, omdat een lijst die alleen de positieve noemt geen lijst is maar een advertentie. Wie liever eerst begrijpt waar deze klier zit en wat hij doet, leest de anatomische uitleg eerst; de rest van dit stuk gaat ervan uit dat u dat beeld heeft.

De maatlat, en waarom hij zo lastig ligt

Vrijwel al het onderzoek in dit veld meet met dezelfde meetlat: de IPSS, een vragenlijst van zeven punten die uitkomt op een score van nul tot vijfendertig. Een verschuiving van ongeveer drie punten geldt als een verandering die de man zelf ook opmerkt. Alles daaronder verdwijnt in de ruis van gewone weken.

Die ruis is hier het grote probleem. Plasklachten schommelen vanzelf, en mannen melden zich meestal aan voor een onderzoek op het moment dat zij er het meest last van hebben — waarna het vanzelf een stuk beter gaat, zonder dat er iets is gebeurd. In de goed opgezette onderzoeken verbetert de placebogroep daardoor bijna altijd fors, soms met vier punten of meer. Een product dat vier punten verbetering laat zien zonder controlegroep heeft dus precies niets laten zien.

Daar komt bij dat het meeste onderzoek in deze hoek kort is en klein: acht tot vierentwintig weken, enkele tientallen tot enkele honderden deelnemers, vaak betaald door de fabrikant van het extract. Dat maakt de uitkomsten niet automatisch onwaar. Het maakt ze wel breekbaar, en het verklaart waarom grotere en onafhankelijke onderzoeken zo vaak minder opleveren dan de eerste kleine.

Wat er per ingrediënt gevonden is

Serenoa repens, in het Nederlands zaagpalm of sabalpalm, is met afstand het meest onderzochte middel in deze categorie en het hoofdbestanddeel van de meeste potjes. De kleine, oudere onderzoeken waren gunstig. De grote, langlopende, onafhankelijk uitgevoerde onderzoeken vonden geen verschil met placebo op de klachtenscore, ook niet toen de dosering in een vervolgonderzoek werd verdubbeld en verdrievoudigd. De Cochrane-samenvatting van dat geheel is het eerlijke ankerpunt: op de gebruikelijke dosering geen aantoonbare verbetering van plasklachten ten opzichte van placebo. De Europese urologenrichtlijn is iets welwillender, maar uitsluitend over één specifiek gestandaardiseerd vetzuurextract, en niet over zaagpalm in het algemeen. Wat in alle onderzoeken overeind bleef: het wordt goed verdragen.

Bèta-sitosterol is de sterkste post op de lijst. Verschillende kleine gerandomiseerde onderzoeken zagen bij mannen met een goedaardig vergrote prostaat een verbetering van de klachtenscore en van de straal, en die uitkomsten zijn in overzichtsartikelen bevestigd. De beperkingen horen er in één adem bij: de onderzoeken waren kort, de aantallen klein, en de klier zelf werd er niet kleiner van. Wat er gemeten werd is verlichting van klachten; de oorzaak zelf blijft onaangeroerd.

Pompoenpitextract heeft een bekend en teleurstellend resultaat achter zich. Het grootste onderzoek liep twaalf maanden bij enkele honderden mannen en kwam op de klachtenscore niet duidelijk los van placebo. Dat is een nette uitkomst van een net onderzoek, en het is de reden dat wij pompoenpit op een etiket lezen als vulling.

Brandnetelwortel is bijna altijd samen met zaagpalm onderzocht, in vaste combinatiepreparaten. Enkele van die onderzoeken lieten minder klachten zien. Wat het aandeel van de brandnetel daarin was, valt uit een combinatie eenvoudigweg niet af te lezen, en dat blijft zo totdat iemand het middel apart onderzoekt.

Quercetine en pollenextract horen bij een ander verhaal: zij zijn vooral beproefd bij chronisch bekkenpijnsyndroom, dus bij pijn in plaats van bij een moeizame straal. Een paar kleine onderzoeken zagen daar een gunstig signaal. Het gaat om enkele tientallen deelnemers per onderzoek en om korte looptijden, dus veel meer dan “het is de moeite waard om verder uit te zoeken” staat er niet. Heeft u vooral pijn, lees dan eerst het stuk over bekkenpijn, want daar liggen de effectievere aangrijpingspunten buiten het potje.

Zink, lycopeen en selenium vragen een onderscheid dat op verpakkingen zelden gemaakt wordt. Een werkelijk tekort aanvullen is zinnig en soms noodzakelijk. Extra innemen bovenop een normale voeding is een andere vraag, en op die vraag hebben de grote preventieonderzoeken een ontnuchterend antwoord gegeven: geen bescherming tegen prostaatkanker, en bij hoge doseringen zelfs aanwijzingen voor schade. Dat deze drie op prostaatpotjes staan, komt voort uit het antioxidantverhaal en niet uit onderzoek naar plasklachten.

Ingrediënt	Wat de onderzoeken vonden	Hoe stevig
Serenoa repens (zaagpalm)	Kleine oudere studies gunstig; de grote onafhankelijke studies vonden geen verschil met placebo, ook niet bij hogere dosering	Veel onderzoek, per saldo negatief. Goed verdragen.
Bèta-sitosterol	Meerdere kleine gerandomiseerde studies zagen een betere klachtenscore en straal; de klier werd niet kleiner	Het sterkste punt van de lijst, op smalle basis.
Pompoenpitextract	Het grootste onderzoek liep twaalf maanden en kwam niet los van placebo	Dun.
Brandnetelwortel	Vrijwel alleen onderzocht in combinatie met zaagpalm	Onleesbaar; eigen aandeel onbekend.
Quercetine en pollenextract	Kleine studies bij chronisch bekkenpijnsyndroom met een gunstig signaal	Zeer beperkt, en over pijn, niet over de straal.
Zink, lycopeen, selenium	Een tekort aanvullen helpt; extra innemen bood in de grote preventiestudies geen bescherming	Geen onderbouwing voor plasklachten.

Een etiket lezen

Dit deel is bruikbaarder dan de ingrediëntenlijst hierboven, omdat het op elk product van toepassing is, ook op producten die volgend jaar bestaan.

Het type extract en de standaardisatie. “Zaagpalm” kan gemalen bes betekenen, een waterig extract of een gestandaardiseerd vetzuurextract met een vastgelegd gehalte. In het onderzoek werd bijna altijd het laatste gebruikt. Staat er geen extracttype en geen standaardisatiepercentage op de doos, dan valt geen enkele gepubliceerde uitkomst eerlijk aan dat product te koppelen, hoe echt het ingrediënt verder ook is.

De dosering naast de onderzochte dosering. Leg het aantal milligram per dagdosis naast wat er in de onderzoeken is gegeven. Zit u daar ruim onder, dan koopt u het woord, niet de hoeveelheid. Reken ook door hoeveel capsules u per dag nodig heeft om aan die dagdosis te komen; het bedrag op de bestelpagina slaat vaak op minder dagen dan u denkt.

Samengestelde totalen. Verdwijnen vier ingrediënten in één regel met een gezamenlijk aantal milligram, dan vertelt dat getal u de som van de delen en niets over de verdeling. Zo’n mengsel kan voor negentig procent uit het goedkoopste bestanddeel bestaan, en niets op de verpakking spreekt dat tegen.

Een onafhankelijke analyse. Een analysecertificaat van een extern laboratorium toont aan dat erin zit wat er op staat. In deze categorie wordt dat zelden aangeboden. Wij hebben één zo’n product uitgelezen, met etiket, doseringen en de vragen die wij aan de verkoper stelden, in onze bespreking van Raibu Zaagpalm & Pompoenpit; het patroon dat daar zichtbaar wordt, is niet uitzonderlijk voor de markt.

Wat een supplement juridisch is

Een voedingssupplement is in Nederland een levensmiddel, geen geneesmiddel. Dat onderscheid bepaalt alles wat daarna volgt. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit houdt toezicht op de veiligheid en op de etikettering; er bestaat geen instantie die zo’n product vóór verkoop op werkzaamheid beoordeelt, zoals dat bij een medicijn wel gebeurt. Een product mag dus op de markt zijn zonder dat ook maar iemand heeft vastgesteld dat het iets doet.

Daarnaast geldt de Europese claimverordening, Verordening (EG) nr. 1924/2006. Die schrijft voor dat een fabrikant alleen gezondheidsclaims mag voeren die zijn toegelaten. Voor de plantaardige ingrediënten in deze categorie is de beoordeling jaren geleden opgeschort; die claims staan sindsdien “on hold”, in afwachting van een besluit dat maar niet komt. Het gevolg ziet u dagelijks: de zorgvuldige verkoper schrijft omzichtig en vaag omdat hij niets mag beloven, terwijl de onzorgvuldige verkoper u genezing belooft die hij evenmin mag beloven. Vaagheid is in deze markt dus geen teken van zwakte, en stelligheid is geen teken van kwaliteit.

Eén ding volgt daar rechtstreeks uit. Een supplement kan een bacteriële ontsteking van de prostaat niet behandelen, en niemand mag beweren van wel. Zijn uw klachten plotseling begonnen, met koorts erbij, dan hoort daar antibiotica bij en geen capsule; welke vormen er zijn, staat in het stuk over de vier typen prostatitis.

Waar het wel mis kan gaan

Goed verdragen betekent niet zonder gevolgen. De maagklachten en de misselijkheid die in de onderzoeken werden gemeld zijn mild en zeldzaam, maar er zijn drie situaties waarin u eerst overlegt.

De eerste zijn bloedverdunners. Meerdere plantaardige extracten uit deze hoek raken de bloedstolling, en de combinatie met acenocoumarol, fenprocoumon, de nieuwere antistollingsmiddelen of dagelijks acetylsalicylzuur hoort langs de apotheker. De tweede is een geplande operatie of ingreep: stop er ruim van tevoren mee en meld wat u slikt, ook als het “maar kruiden” zijn. De derde is de rest van uw medicijnlijst. Uw apotheek kan die controle in enkele minuten doen, gratis, en zij doet het liever vooraf dan achteraf.

Vertel uw arts bovendien altijd dat u zo’n middel gebruikt, ook als er niets aan de hand lijkt. Bloeduitslagen worden gelezen tegen de achtergrond van wat u inneemt, en een prostaatsupplement is dan een gegeven en geen bijzonderheid. Wat er bij dat onderzoek allemaal gebeurt, staat in het stuk over de gang van zaken bij de uroloog.

De rekensom aan het eind

Van de zes veelgebruikte ingrediënten heeft er één bewijs dat serieus genoeg is om te noemen, heeft er één veel onderzoek waarvan het beste per saldo negatief uitviel, en staan de overige vier er om andere redenen. Dat is de stand, en zij zal met betere onderzoeken kunnen verschuiven.

Onze vaste regel blijft dezelfde. Een diagnose maakt het veld smaller: hij vertelt u of het om een vergrote prostaat gaat, om een ontsteking, om een blaas die te vroeg aandringt of om iets heel anders, en daarmee vervalt het grootste deel van de opties vanzelf. Een supplement zonder diagnose is een gok met een bon erbij. En de kostenkant maakt die afweging bijna belachelijk eenvoudig: het consult bij de huisarts valt buiten het eigen risico en kost u niets extra, het potje kost u iedere maand opnieuw geld. Begin met het gesprek, en houd daarna zelf bij wat er verandert, op de manier die in het stuk over klachten lezen beschreven staat.